130 / 130, czyli 130 filmów na 130-lecie kina

Dzisiaj jest dzień szczególny. 28 grudnia 1895 roku, czyli dokładnie 130 lat temu, odbył się publiczny pokaz ruchomych obrazów w Paryżu zorganizowany przez Auguste'a i Louisa Lumière'ów. Jest to umowna data narodzin kinematografii. Co ciekawe, już przed braćmi Lumière były organizowane płatne pokazy filmów: Émile'a Reynaud (1892), Maxa i Emila Skladanowskich (kwiecień 1895) oraz Woodville'a Lathama (maj 1895). Jednak to właśnie prezentacja Lumière'ów, składająca się z 10 filmów, odbiła się szerokim echem na świecie. Z lokalnej atrakcji i jarmarcznego widowiska, które przyciągnęło 33 widzów, kino przeobraziło się w globalny przemysł – obejmujący produkcję, dystrybucję i sieci kinowe na wszystkich kontynentach (z wyjątkiem rzecz jasna Antarktydy).

To, co zaczęło się od kilkudziesięciu biletów sprzedanych jednego zimowego wieczoru w Paryżu, przerodziło się w milionową publiczność, błyskawicznie rozwijający się system gwiazd, prężnie działające kinematografie narodowe, wielkie wytwórnie, prestiżowe szkoły filmowe, niezliczone odmiany kina gatunkowego i artystycznego. Kino stało się nie tylko dochodowym biznesem, lecz również narzędziem pamięci, propagandy, sztuki i osobistej ekspresji – medium zdolnym rejestrować rzeczywistość, ale też ją interpretować, przetwarzać, mitologizować.

W grudniu 2022 prezentowałem listę 100 najlepszych filmów, zainspirowaną rankingiem „Sight & Sound” i wiele tytułów z tamtego zestawienie powraca również tutaj. W końcu żelazna klasyka nigdy się nie starzeje i pozostaje punktem odniesienia dla kolejnych pokoleń widzów i twórców, niezależnie od zmieniających się gustów, technologii i kryteriów oceniania.

Okrągła rocznica narodzin kinematografii to doskonała okazja, by ponownie spojrzeć na historię kina nie jak na zamknięty kanon, lecz jak żywy proces nieustannych odkryć i przewartościowań. Zestawienie świadomie łączy powszechnie uznane arcydzieła z mniej oczywistymi, nieco już zapomnianymi produkcjami, tworząc szeroki obraz ewolucji kina. Pomysł na zrobienie w tym roku takiego zestawienia wyszedł od dwóch pasjonatów – autorów kanału Mole filmowe – którzy zarzucili swoimi rankingami 8 lub 9 miesięcy temu.

Trudno jednak pisać o tym jubileuszu w tonie jednoznacznie świątecznym. Dziś napływają informacje o śmierci Brigitte Bardot – jednej z ikon światowego kina. Jej odejście kładzie cień na tej rocznicy. Przypomina też, że świat wokół kina to niekończący się proces żegnania ludzi, których nigdy nie poznaliśmy osobiście, a mimo to byli nam bliscy. Bo ich obecność na ekranie na trwałe wpisała się w naszą wyobraźnię,

Swoją listę ułożyłem w serwisie Letterboxd (tutaj link), a w niniejszym poście spisałem ją w klasycznej formie. Przy selekcji tytułów ścierały się dwa kryteria: z jednej strony wartość artystyczna filmów i ich wpływ na przyszłe pokolenia, z drugiej – osobiste doświadczenia oraz znaczenie tych dzieł dla kształtowania indywidualnego gustu.

______________________________________________

1. Siedmiu samurajów (1954), reż. Akira Kurosawa
2. Szpicel (1962), reż. Jean-Pierre Melville
3. Pewnego razu na Dzikim Zachodzie (1968), reż. Sergio Leone
4. Biały żar (1949), reż. Raoul Walsh
5. Oczy bez twarzy (1960), reż. Georges Franju
6. Cena strachu (1953), reż. Henri-Georges Clouzot
7. Nie tykać łupu (1954), reż. Jacques Becker
8. Psychoza (1960), reż. Alfred Hitchcock
9. Nędzne psy (1971), reż. Sam Peckinpah
10. Rio Bravo (1959), reż. Howard Hawks

11. Dotyk zła (1958), reż. Orson Welles
12. Z (1969), reż. Costa-Gavras
13. Windą na szafot (1958), reż. Louis Malle
14. Widmo (1955), reż. Henri-Georges Clouzot
15. High Sierra (1941), reż. Raoul Walsh
16. Człowiek z blizną (1932), reż. Howard Hawks
17. W kręgu zła (1970), reż. Jean-Pierre Melville
18. Dzika banda (1969), reż. Sam Peckinpah
19. Zarządca Sansho (1954), reż. Kenji Mizoguchi
20. Tron we krwi (1957), reż. Akira Kurosawa

21. Maska szatana (1960), reż. Mario Bava
22. Człowiek zwany Ciszą (1968), reż. Sergio Corbucci
23. Poszukiwacze (1956), reż. John Ford
24. Lawrence z Arabii (1962), reż. David Lean
25. Ojciec chrzestny (1972), reż. Francis Ford Coppola
26. Zmęczona śmierć (1921), Fritz Lang
27. Tam, gdzie rosną poziomki (1957), reż. Ingmar Bergman
28. Kula dla generała (1967), reż. Damiano Damiani
29. Dawno temu w Ameryce (1984), reż. Sergio Leone
30. Armia cieni (1969), reż. Jean-Pierre Melville

31. Terje Vigen (1917), reż. Victor Sjöström
32. Opowieści księżycowe (1953), reż. Kenji Mizoguchi
33. Ukryta forteca (1958), reż. Akira Kurosawa
34. Wśród nocnej ciszy (1978), reż. Tadeusz Chmielewski
35. Piknik pod Wiszącą Skałą (1975), reż. Peter Weir
36. W kleszczach lęku (1961), reż. Jack Clayton
37. Dyliżans (1939), reż. John Ford
38. Bulwar Zachodzącego Słońca (1950), reż. Billy Wilder
39. Okno na podwórze (1954), reż. Alfred Hitchcock

40. Ścigany (1947), reż. Raoul Walsh

41. Asfaltowa dżungla (1950), reż. John Huston
42. Metropolis (1927), reż. Fritz Lang
43. Skarb rodu Arne (1919), reż. Mauritz Stiller
44. Ptak o kryształowym upierzeniu (1970), reż. Dario Argento
45. Dwunastu gniewnych ludzi (1957), reż. Sidney Lumet

46. Terytorium Colorado (1949), reż. Raoul Walsh

47. Źródło (1960), reż. Ingmar Bergman
48. Fitzcarraldo (1982), reż. Werner Herzog

49. Umberto D. (1952), reż. Vittorio De Sica
50. Potop (1974), reż. Jerzy Hoffman

51. Dersu Uzała (1975), reż. Akira Kurosawa
52. Dobry, zły i brzydki (1966), reż. Sergio Leone

53. Siódma pieczęć (1957), reż. Ingmar Bergman
54. Dziecko Rosemary (1968), reż. Roman Polański
55. Sacco i Vanzetti (1971), reż. Giuliano Montaldo

56. Tajemnice Los Angeles (1997), reż. Curtis Hanson
57. Diabły (1971), reż. Ken Russell

58. Drapieżcy (1999), reż. Antonia Bird
59. Wejście smoka (1973), reż. Robert Clouse
60. Siedem czarnych nut (1977), reż. Lucio Fulci

61. Revolver (1973), reż. Sergio Sollima

62. Dziura (1960), reż. Jacques Becker

63. Listonosz zawsze dzwoni dwa razy (1946), reż. Tay Garnett 

64. Kozi róg (1972), reż. Metodi Andonov
65. Honor samuraja (1969), reż. Hideo Gosha
66. Królowa Margot (1994), reż. Patrice Chéreau
67. Czarny korsarz (1976), reż. Sergio Sollima
68. Bannion (1953), reż. Fritz Lang
69. Ran (1985), reż. Akira Kurosawa

70. Braveheart – Waleczne Serce (1995), reż. Mel Gibson

71. Lampart (1963), reż. Luchino Visconti
72. Gorzki ryż (1949), reż. Giuseppe De Santis

73. Ostatni pociąg z Gun Hill (1959), reż. John Sturges

74. The Italian Connection (1972), reż. Fernando Di Leo

75. Podwójne ubezpieczenie (1944), reż. Billy Wilder
76. Nie torturuj kaczuszki (1972), reż. Lucio Fulci
77. Głęboka czerwień (1975), reż. Dario Argento

78. Coś (1982), reż. John Carpenter
79. Pulp Fiction (1994), reż. Quentin Tarantino
80. Uwolnienie (1972), reż. John Boorman

81. Wybuch (1981), reż. Brian De Palma

82. Czarny dzień w Black Rock (1955), reż. John Sturges
83. Baza ludzi umarłych (1959), reż. Czesław Petelski
84. I jak Ikar (1979), reż. Henri Verneuil
85. Szacowni nieboszczycy (1976), reż. Francesco Rosi

86. Ścieżki chwały (1957), reż. Stanley Kubrick
87. Żyć! (1994), reż. Yimou Zhang

88. Furman śmierci (1921), reż. Victor Sjöström

89. Krzyk strachu (1961), reż. Seth Holt
90. Człowiek, który się nieprawdopodobnie zmniejsza (1957), reż. Jack Arnold

91. Biały pies (1982), reż. Samuel Fuller

92. Imię róży (1986), reż. Jean-Jacques Annaud 

93. Rzym, miasto otwarte (1945), reż. Roberto Rossellini

94. Lew pustyni (1980), reż. Moustapha Akkad
95. Saladyn (1963), reż. Jusuf Szahin 
96. Czarna księga (2006), reż. Paul Verhoeven

97. Skarb Sierra Madre (1948), reż. John Huston
98. Północ – północny zachód (1959), reż. Alfred Hitchcock
99. Max i ferajna (1971), reż. Claude Sautet

100. Zawrót głowy (1958), reż. Alfred Hitchcock

101. Viridiana (1961), reż. Luis Buñuel

102. Ludzie za mgłą (1938), reż. Marcel Carné
103. Konformista (1970), reż. Bernardo Bertolucci

104. La Strada (1954), reż. Federico Fellini
105. Słowik (2018), reż. Jennifer Kent 

106. Słodka trucizna (1968), reż. Noel Black 

107. Cannibal Holocaust (1980), reż. Ruggero Deodato

108. Pogromca czarownic (1968), reż. Michael Reeves
109. Wierna rzeka (1987), reż. Tadeusz Chmielewski  

110. Tak tu cicho o zmierzchu (1972), reż. Stanisław Rostocki 

111. Noc myśliwego (1955), reż. Charles Laughton

112. Śmiertelny pocałunek (1955), reż. Robert Aldrich
113. Kapo (1960), reż. Gillo Pontecorvo

114. Kozara (1962), reż. Veljko Bulajic
115. Noc żywych trupów (1968), reż. George A. Romero
116. 47 wiernych samurajów (1962), reż. Hiroshi Inagaki
117. Twins of Evil (1971), reż. John Hough
118. Phenomena (1985), reż. Dario Argento
119. Boję się (1977), reż. Damiano Damiani
120. Igła (1981), reż. Richard Marquand

121. Artysta (2011), reż. Michel Hazanavicius

122. Ceremonia (1995), reż. Claude Chabrol

123. W upalną noc (1967), reż. Norman Jewison
124. Pięści w kieszeni (1965), reż. Marco Bellocchio
125. Michał Waleczny (1971), reż. Sergiu Nicolaescu
126. Serbski sokół (1981), reż. Vatroslav Mimica 
127. W objęciach węża (2015), reż. Ciro Guerra
128. Miłość obnażona (2008), reż. Sion Sono
129. Żelazny prefekt (1977), reż. Pasquale Squitieri

130. Ifigenia (1977), reż. Michael Cacoyannis

________________

Postscriptum:

W ten szczególny dzień prezentuję również odświeżoną wersję logotypu Panoramy Kina, która powstała przy wsparciu Andrzeja Bakuły, redaktora prowadzącego „100 najlepszych westernów wszech czasów” (premiera e-booka – 01 stycznia 2026 roku).