WIELKI SEN. 75 lat od premiery

tytuł oryginalny: The Big Sleep
data premiery: 23 sierpnia 1946
czas trwania: 114 minut
reżyseria: Howard Hawks 
scenariusz: William Faulkner, Leigh Brackett, Jules Furthman na podst. powieści Raymonda Chandlera

Tekst opublikowany w serwisie film.org.pl

23 sierpnia 1946 roku w Nowym Jorku odbyła się oficjalna premiera filmu Howarda Hawksa na motywach debiutanckiej powieści Raymonda Chandlera Głęboki sen (The Big Sleep, 1939; wyd. pol. 1975). Nie była to jednak pierwsza filmowa wersja tej historii – obraz był ukończony już w styczniu 1945 i pokazany amerykańskim żołnierzom stacjonującym za granicą. Nie miał wtedy jeszcze szerokiej dystrybucji, ale już docierały do twórców pierwsze głosy krytyczne, głównie dotyczące słabego występu Lauren Bacall. Agent aktorki, Charles K. Feldman, namówił szefa studia, Jacka L. Warnera, na dokrętki i reedycję filmu pod kątem wzmocnienia postaci granej przez Bacall. Aktorka w międzyczasie zaliczyła dotkliwą porażkę w postaci filmu Confidential Agent (1945) i obawiano się, że kolejna fala krytyki może być, szczególnie dla niej, bardzo bolesna. Celem edycji II poprawionej i uzupełnionej było powtórzenie sukcesu poprzedniego dzieła Hawksa Mieć i nie mieć (1944). Siłą tamtego obrazu była relacja między parą głównych bohaterów, dialogi iskrzące dowcipem, uszczypliwymi uwagami, pikanterią zręcznie omijającą wymogi Kodeksu Haysa.

KTÓŻ NIE CHCIAŁBY BYĆ KRÓLEM? 10 najlepszych filmów Johna Hustona

Tekst opublikowany w serwisie film.org.pl

Od śmierci Johna Hustona (1906–1987) minęły już 32 lata, ale jego dzieła pozostają ponadczasowe i nadal są chętnie oglądane. Spośród prawie czterdziestu filmów, które stworzył, spora część należy do klasyki, wymienianej w każdej profesjonalnej publikacji na temat historii kina. Reżyser był przede wszystkim solidnym rzemieślnikiem, potrafiącym wiele wydobyć z aktorów i materiałów literackich, ale także moralistą, nierzadko traktującym kino jako medium do przekazywania wartościowych treści. Zwraca uwagę również duża różnorodność jego filmów, od kryminałów, przez westerny, po kino przygodowe.

ANIOŁOWIE O BRUDNYCH TWARZACH. 80 lat od premiery

tytuł oryginalny: Angels with Dirty Faces
premiera: 26 listopada 1938
czas trwania: 97 minut
reżyseria: Michael Curtiz
scenariusz: Rowland Brown, John Wexley, Warren Duff

Tekst opublikowany w serwisie film.org.pl

W samym roku 1938 miało premierę aż pięć filmów, które były podpisane nazwiskiem węgierskiego reżysera Michaela Curtiza. Wśród nich znajdują się Przygody Robin Hooda (współreż. William Keighley), jedna z najlepszych adaptacji słynnej brytyjskiej legendy. Dzisiaj znacznie większe wrażenie mógłby wywołać czarno-biały dramat gangsterski Aniołowie o brudnych twarzach. Mógłby, ale wywołuje tylko w wąskim kręgu odbiorców. Warto tę produkcję przypomnieć i dobrą okazją ku temu jest okrągła rocznica – dokładnie 80 lat temu film trafił na ekrany amerykańskich kin. To zdecydowanie coś więcej niż klasyczna opowieść o karierze i upadku gangstera. To film-kazanie, ale środki użyte do przekazu trudno nazwać tanim dydaktyzmem.

HOWARD HAWKS. 10 filmów, 10 gatunków

Tekst opublikowany w serwisie film.org.pl

30 maja przypada rocznica urodzin Howarda Hawksa (1896 – 1977), zwanego „hollywoodzkim szarym lisem” –  jak określił go Todd McCarthy w biografii Howard Hawks: The Grey Fox of Hollywood (wyd. 2000). I chociaż nie ma go wśród żywych już od czterdziestu lat, jego nazwisko wciąż jest pamiętane przez kinomanów. Zrealizował ponad czterdzieści filmów, z których wiele zapisało się wielkimi literami w dziejach kinematografii. Mógł nie zostać reżyserem, gdyż miał wiele zainteresowań. Do najważniejszych należą motoryzacja i lotnictwo. W młodości zdobył licencję pilota i kierowcy wyścigowego. Podczas pierwszej wojny światowej służył w korpusie łączności, a także w lotnictwie.

Głęboki sen o śmierci. Filmy NOIR z lat 40.

 

Tekst opublikowany także w serwisie film.org.pl

W moim subiektywnym odczuciu najciekawszym okresem w historii amerykańskiego kina są lata czterdzieste. Głównym powodem takiej opinii jest seria czarnych kryminałów, które łączy bardzo spójna wizja świata obrazująca mroczną prawdę o człowieku. O tym, że jest to wizja bliska rzeczywistości świadczy koszmar drugiej wojny światowej, który otoczył istotę ludzką całunem fatalizmu, atmosferą strachu i paranoi oraz nieprzyjemnym zapachem rozkładu i śmierci. Powszechnie uważa się, iż pierwszy raz pojęcie film noir zostało użyte przez Nino Franka, Włocha piszącego do francuskiej prasy. Zainspirowany cyklem wydawniczym Serie Noir (pod którym we Francji wydawano amerykańskie powieści kryminalne) zauważył w filmach zza oceanu pewną tendencję do kreowania pesymistycznych opowieści łączących tematykę sensacyjną z melodramatem i thrillerem psychologicznym.

Pustka. Bogart jak dynamit

In a Lonely Place (1950 / 94 minuty)
reżyseria: Nicholas Ray
scenariusz: Andrew Solt na podst. powieści Dorothy B. Hughes i adaptacji Edmunda H. Northa

Tekst opublikowany także w serwisie film.org.pl

W latach czterdziestych Humphrey Bogart zagrał tyle świetnych ról, że nie musiał już niczego udowadniać. Tym bardziej, że rola w przygodowym westernie Skarb Sierra Madre (1948) Johna Hustona dobitnie pokazała, że nie tylko w rolach cynicznych twardzieli i kochanków sprawdza się idealnie. Znakomicie potrafił się odnaleźć także w rolach na wpół szalonych, gubiących gdzieś po drodze skrupuły i zasady przyzwoitości. W Pustce Nicholasa Raya o postaci Bogarta mówi się, że jest jak dynamit - w końcu musi wybuchnąć. I właściwie trudno sobie wyobrazić innego aktora w tej roli. Napięcie w filmie Raya polega właśnie na tym, że czeka się cały czas na ten moment, kiedy główny charakter wreszcie wybuchnie.

Nocna wyprawa

They Drive by Night (1940 / 95 minut)
reżyseria: Raoul Walsh
scenariusz: Jerry Wald, Richard Macaulay na podst. powieści Alberta Isaaca Bezzeridesa

Raoul Walsh był specjalistą od westernów i filmów akcji, zajmował się więc głównie mitologizowaniem przeszłości Ameryki oraz tworzeniem filmów dla czystej rozrywki. Nocna wyprawa z 1940 roku może uchodzić za wyjątkowe dzieło w jego karierze, gdyż reżyser zajął się tu problemami współczesności i w tym przypadku dostarczanie rozrywki nie było jego podstawowym celem. Powstał znakomity dramat społeczny wykorzystujący elementy kina drogi, czarnego kryminału i melodramatu. Przy okazji wypada dodać, że zanim powstał ten film to nie istniały określenia road movie ani film noir - to były gatunki przyszłości. I zgodnie z założeniami futuryzmu wprowadzono do fabuły symbol nadchodzących przemian - fotokomórkę zużytkowaną do samoczynnego otwierania i zamykania drzwi. Ta nowinka to także emblemat obecnych czasów, 75 lat po premierze.

Burzliwe lata dwudzieste

The Roaring Twenties (1939 / 106 minut)
reżyseria: Raoul Walsh

scenariusz: Jerry Wald, Richard Macaulay, Robert Rossen na podst. opowiadania Marka Hellingera

Raoul Walsh był bardzo płodnym filmowcem - w ciągu 50 lat zrealizował ponad 100 filmów. Wszystkich rzecz jasna obejrzeć się nie da, wiele po prostu zaginęło, ale te najlepsze są łatwo dostępne w epoce internetu. Klasyczne filmy gangsterskie, takie jak High Sierra i Biała gorączka oraz znakomite westerny, jak Ścigany i Terytorium Colorado, to wspaniała gratka dla miłośników starego, dobrego kina. Burzliwe lata dwudzieste to jeden z najlepszych filmów gangsterskich, jakie kiedykolwiek nakręcono. To bardzo prawdziwy obraz ówczesnej epoki. W obliczu wojny z rosnącym w siłę nazizmem reżyser cofa się w czasie do 1918 roku, czyli do ostatniej fazy Wielkiej Wojny, w którą zaangażowało się wiele narodów, także Amerykanie. Zakończenie konfliktu i powrót do domów nie oznaczały jednak dobrobytu, lecz serię krwawych walk o przetrwanie w wielkomiejskiej dżungli.

High Sierra

(1941 / 100 minut)
reżyseria: Raoul Walsh
scenariusz: John Huston, W.R. Burnett na podst. powieści W.R. Burnetta

Poprawiona wersja tekstu z 23 lutego 2014, 

którą 15 czerwca 2018 opublikowano w serwisie film.org.pl w cyklu Czarno na białym.

UWAGA: W tekście występują spoilery!

High Sierra to majestatyczne góry znajdujące się w znacznej części w Kalifornii, gdzieś w pobliżu sławnej Doliny Śmierci. To w tych górach próbuje ukryć się rabuś nazwany przez prasę i policję Wściekłym Psem. Zanim jednak dojdzie do pościgu i obławy, poznajemy owego przestępcę jako sympatycznego samotnika zakochanego bez wzajemności w kalekiej dziewczynie. W czasach Kodeksu Haysa, przestrzeganego rygorystycznie przez amerykańskie wytwórnie, nowością było przedstawienie gangstera jako postaci w pełni pozytywnej. Raoul Walsh na przekór wszystkim obdarzył empatią i współczuciem bandytę. Pokazał go jako romantycznego bohatera, który stał się wyrzutkiem nie z własnej woli, ale pod wpływem otoczenia.

Skarb Sierra Madre

The Treasure of the Sierra Madre (1948 / 126 minut)
reżyseria: John Huston
scenariusz: John Huston na podst. powieści B. Travena

Poszukiwanie skarbów to temat charakterystyczny dla kina przygodowego, najczęściej pokazywany w formie fascynującej eskapady, która wzbogaca ludzkie charaktery, daje frajdę, satysfakcję, nadzieję na lepsze jutro i okazję do poznania ciekawych ludzi. Skarb Sierra Madre znacznie różni się od takich filmów. To wyjątkowa mieszanka gatunkowa, gdyż ze składników westernu i filmu przygodowego zbudowano ambitny dramat dogłębnie analizujący stan psychiczny człowieka. Pomiędzy głównymi bohaterami jest tak wysokie napięcie, że trudno w ogóle przewidzieć, kto okaże się zwycięzcą a dla kogo trzeba będzie kopać grób. Trudne warunki panujące w dżungli, niełatwe do pokonania góry, oślepiające słońce i uciążliwy piasek, który wpada do oczu i utrudnia wędrówkę. Przyroda w równym stopniu co bandyci czyha na okazję, by zniweczyć wiele miesięcy ciężkiej i bolesnej harówy.

Oklahoma Kid

The Oklahoma Kid (1939 / 85 minut)
reżyseria: Lloyd Bacon
scenariusz: Warren Duff, Robert Buckner, Edward E. Paramore

Z jednej strony ten western podsumowuje okres klasycznych westernów lat 30-tych, ale widać, że były tu też większe ambicje stworzenia dramatu z przesłaniem. Ciekawe jest tło historyczne - budowa miasteczka Tulsa w stanie Oklahoma oraz wyścig, którego stawką są ziemie, na których wkrótce powstanie cywilizacja. Podobał mi się także humor w tym filmie oraz niektóre zaskakujące zwroty akcji. Niezłe jest aktorstwo - nie mogło być inaczej skoro występują w filmie James Cagney i Humphrey Bogart. Istniała obawa, że ci aktorzy, kojarzeni z filmami kryminalnymi nie sprawdzą się w westernie, ale oni udowodnili, że dobry aktor poradzi sobie w każdej konwencji. Mogli mieć podejrzenia, że biorą udział w gorszym gatunku, gdyż western w tamtych czasach nie miał zbyt dobrej reputacji.

Mieć i nie mieć

To Have and Have Not (1944 / 100 minut)
reżyseria: Howard Hawks
scenariusz: Jules Furthman, William Faulkner na podst. powieści Ernesta Hemingwaya

Po sukcesie Casablanki Humphrey Bogart otrzymuje kolejną podobną rolę, tym razem u boku debiutantki, Lauren Bacall, tym razem w roli właściciela niewielkiej łodzi, który pomaga francuskim bojownikom z ruchu oporu (w Casablance Bogart był właścicielem nocnego lokalu, a fabuła dotyczyła działacza czeskiego ruchu oporu). Akcja filmu Mieć i nie mieć, który jest adaptacją powieści Ernesta Hemingwaya, rozgrywa się w czasie II wojny światowej na Martynice, karaibskiej wyspie należącej do Francji. Podobnie jak w Casablance również podczas realizacji tego filmu ekipa nie opuściła Kalifornii - wszystkie sceny zrealizowano w tym samym studiu wytwórni Warner Brothers. Głównym atutem filmu Hawksa jest scenariusz, za który częściowo odpowiedzialni są dwaj nobliści: William Faulkner i Ernest Hemingway.

Wielki sen - tylko umarli śpią głęboko

The Big Sleep (1946 / 114 minut)
reżyseria: Howard Hawks

scenariusz: William Faulkner, Leigh Brackett, Jules Furthman na podst. powieści Raymonda Chandlera

Po premierze reżyser przyznał, że nie zrozumiał zawiłej intrygi filmu (i pierwowzoru literackiego). Nic więc dziwnego, że widzowie także mają problem z jego zrozumieniem. Liczne sytuacje i dialogi zamiast wyjaśniać jeszcze bardziej komplikują akcję. Jednak dla Howarda Hawksa fabuła nigdy nie była istotna, najważniejsi byli bohaterowie - ludzie niepozbawieni wad, którzy stają w obliczu śmierci, ale zwykle cało wychodzą z licznych niebezpieczeństw dzięki sprytowi i inteligencji. Taki jest właśnie detektyw Philip Marlowe, bohater wymyślony przez Raymonda Chandlera i znakomicie zagrany przez Humphreya Bogarta. Pierwszym odtwórcą roli detektywa Marlowe'a był Dick Powell (w filmie Murder, My Sweet z 1944 roku), ale to Bogart najlepiej nadawał się do tej roli, szczególnie po tym, jak zagrał w Sokole maltańskim.

Sokół maltański - symbol drapieżności i bogactwa

The Maltese Falcon (1941 / 100 minut)
scenariusz i reżyseria: John Huston na podst. powieści Dashiella Hammetta

W roku 1539 kawalerowie maltańscy w zamian za nadanie im Malty ofiarowali królowi Hiszpanii, Karolowi V, złotą figurkę przedstawiającą drapieżnego ptaka, sokoła, zdobioną drogimi kamieniami. Statek, na pokładzie którego znajdował się ten cenny dar, został zaatakowany przez piratów i Sokół Maltański zaginął bez śladu. To mógłby być materiał na dobry film przygodowy, ale powieść Dashiella Hammetta, na której John Huston oparł swój debiutancki film, jest kryminałem. W związku z tym akcja filmu rozgrywa się wokół śledztwa w sprawie Sokoła Maltańskiego. W sprawę wplątana jest młoda, tajemnicza kobieta oraz pewna szajka przestępców. Oni wszyscy zamieszani są w serię morderstw, gdyż złota figurka jest cenniejsza niż niejedno ludzkie życie.

Pobij diabła

Beat the Devil (1953 / 89 minut)
reżyseria: John Huston
scenariusz: Truman Capote, John Huston na podst. powieści Jamesa Helvicka

Huston, realizujący średnio po jednym filmie rocznie, tym razem zaskakuje produkcją skromną, ale powstałą w koprodukcji trzech krajów: Wielkiej Brytanii, Włoch i USA. Mimo że budżet nie był zbyt duży film i tak okazał się finansową porażką. Trzeba przyznać, że zasłużenie, gdyż ta satyra na eksploatację kolonialną nie jest zbyt interesująca. Dwie pary małżeńskie, amerykańska i angielska, oraz towarzyszący im czterej oszuści próbują dotrzeć do brytyjskiej Afryki wschodniej, by zdobyć ziemie wzbogacone o cenne minerały uranu i wzbogacić się kosztem Afryki, która obecnie jest najbiedniejszym kontynentem m.in. dlatego, że większość bogactw z tego kontynentu zostało wywiezionych do Europy. Film Hustona trudno nazwać komedią, ale można tu znaleźć żarty ukryte lub po prostu niezrozumiałe dla widzów (np. niejasny jest dla mnie tytuł, może w powieści Jamesa Helvicka został on wyjaśniony). Dialogi Trumana Capote'a bywają błyskotliwe i oryginalne, ale czasami niezrozumiałe (częściowo to także wina tłumacza i lektora).

Afrykańska królowa

The African Queen (1951 / 105 minut)
reżyseria: John Huston
scenariusz: James Agee, John Huston na podst. powieści C.S. Forestera   

Ostrzegam o spojlerach!

Fakt, że w filmie przez niemal cały czas występuje tylko dwójka aktorów może sugerować, że to film bardzo tani. Ale na jego produkcję wydano sporą sumę pieniędzy, co widać chociażby po malowniczych plenerach, fotografowanych przez Jacka Cardiffa - nie są to sztuczne plenery, tylko prawdziwe, afrykańskie rzeki, jeziora i dżungle (w Kongu i Ugandzie). W dodatku widzimy wszystko w kolorze, a w tamtych czasach nie każdy mógł sobie pozwolić na barwną taśmę. Słabe są jednak efekty specjalne - np. w scenie, w której łódź płynie po rwącej, dzikiej rzece widać, że to nie jest prawdziwa łódź, tylko jej miniaturowa makieta. Nie należy więc nastawiać się na efektowne widowisko. Mimo że akcja rozgrywa się podczas I wojny światowej nie ma tu widowiskowych scen batalistycznych, a scena uderzenia torpedy w niemiecki statek jest kiepsko zrealizowana. Jednak z całą pewnością jest to film bardzo udany, bo historia w nim przedstawiona jest interesująca, opowiedziana z pomysłem i zagrana po mistrzowsku.