ODYSEJA. Koń trojański jak bomba atomowa

The Odyssey (2026 / 172 minuty)
reżyseria: Christopher Nolan
scenariusz: Christopher Nolan na podst. poematu Homera

Do domu utęskniony, o powrocie marzy,

A tam ani okrętów nie ma, ni wioślarzy,

Co by go chcieli przewieźć przez morskich fal grzbiety.

Teraz mu jedynaka zabić chcą, niestety,

W drodze do domu; właśnie o ojcowskim losie

Jeździł się dowiadywać w Sparcie i Pylosie.

(Odyseja, tłum. Lucjan Siemieński)

Tekst opublikowany w serwisie film.org.pl

Moja fascynacja mitologią grecką zaczęła się jeszcze w dzieciństwie. Mitologia (1924) Jana Parandowskiego to była jedna z ciekawszych pozycji z listy lektur szkolnych. Dla wielu polskich uczniów było to pierwsze zetknięcie z kulturą antyczną. Dużą fascynację starożytnością potrafiły także wzniecić tragedie Sofoklesa (Antygona i Król Edyp) oraz poematy Homera (Iliada i Odyseja), które ze względu na obszerność były przerabiane w szkole we fragmentach. O ostatnim z wymienionych tytułów jest teraz głośno w związku z nową filmową interpretacją autorstwa Christophera Nolana.

Spośród wcześniejszych filmowych adaptacji Odysei powstały co najmniej cztery produkcje godne polecenia. Włoski Ulisses (1954) Mario Cameriniego z Kirkiem Douglasem pozostaje produkcją pełną uroku charakterystycznego dla złotej ery peplum. Najpełniejsza pod względem wierności literackiemu pierwowzorowi jest 8-częściowa Odyseja (1968) Franco Rossiego, ale dla współczesnego widza bardziej przystępna jest 2-częściowa adaptacja telewizyjna w reż. Andrieja Konczałowskiego (1997). Istnieje jeszcze mniej oczywista interpretacja – Powrót Ringa (1965) Duccio Tessariego, w którym fabułę poematu przerobiono na spaghetti western. Jako uzupełnienie historii można też dorzucić serial Eneida (1971) Franco Rossiego, w którym pojawia się postać Sinona, obecna także w filmie Nolana. Z dzieł inspirowanych wojną trojańską i Homerowską Iliadą godne polecenia są Gniew Achillesa (1962, reż. Marino Girolami) i Troja (2004, reż. Wolfgang Petersen).

BACKROOMS. BEZ WYJŚCIA. Groza pustej przestrzeni

Backrooms (2026 / 110 minut)
reżyseria: Kane Parsons
scenariusz: Will Soodik na podst. serii Kane'a Parsonsa

Tekst opublikowany w serwisie film.org.pl

Panuje ostatnio przekonanie, że horror przeżywa renesans i to nie tylko w sensie ilościowym, ale przede wszystkim jakościowym. Nie mogę się z tym zgodzić. Filmowy horror istnieje od stu lat i w każdej dekadzie dostarczał dzieł wybitnych, oryginalnych i głęboko niepokojących. Nawet jeśli nie zawsze gatunek zdobywał prestiżowe nagrody i uznanie krytyków, to kształtował język kina i wyznaczał nowe kierunki w kinematografii. To, co dziś bywa określane mianem „nowej jakości”, jest raczej zmianą sposobu mówienia o gatunku niż faktycznym przełomem. Na współczesną dyskusję o horrorze szczególnie ważny wpływ ma Internet – to w dużej mierze dzięki niemu hitem stał się skromny (nakręcony za 750 tys. dolarów) film Curry’ego Barkera Obsesja. Podobną ścieżką podąża Kane Parsons ze swoim dziełem Backrooms. Bez wyjścia.

PRZEŁOMY MISSOURI. 50 lat od premiery

tytuł oryginalny: The Missouri Breaks 
premiera: 11 maja 1976
czas trwania: 126 minut 
reżyseria: Arthur Penn 
scenariusz: Thomas McGuane

50 lat temu – 11 maja 1976 – publiczność zgromadzona w sali World Theater w Billings w stanie Montana uczestniczyła w szampańskiej gali zorganizowanej z okazji premiery westernu Przełomy Missouri (The Missouri Breaks) w reżyserii Arthura Penna. 472-osobowa widownia bawiła się świetnie, chociaż – jak relacjonował jeden z reporterów – dało się wyczuć pewne rozczarowanie wynikające z tego, że po pojedynku takich gigantów, jak Marlon Brando i Jack Nicholson oczekiwano czegoś innego. Gdy tydzień później film trafił do szerokiej dystrybucji, recenzje krytyków i opinie widzów też były mieszane, co przełożyło się na niższe miejsce w rankingach popularności.

W połowie lat 70. amerykański western znajdował się w stanie wyraźnego kryzysu, ale wciąż pojawiały się w tym gatunku sukcesy kasowe. Wyjęty spod prawa Josey Wales w reżyserii Clinta Eastwooda i Rewolwerowiec nakręcony przez Dona Siegela poradziły sobie znakomicie w kinowych kasach, ale ich budżety były znacznie mniejsze. Przełomy Missouri kosztowały 10 milionów dolarów i miały w obsadzie ekscentrycznego Marlona Brando, co wymusiło drastyczne zmiany w scenariuszu Thomasa McGuane’a i wynikające z tego niespójności.

Akcja filmu rozpoczyna się od samosądu: schwytany koniokrad zostaje powieszony bez procesu, co od razu określa realia świata przedstawionego. Prawa stanowionego praktycznie tu nie ma, a sprawiedliwość wymierzana jest doraźnie i siłą. W tych warunkach działa banda złodziei koni dowodzona przez Toma Logana (Jack Nicholson). Aby zminimalizować ryzyko schwytania, herszt wpada na pomysł, by kupić ranczo, które stałoby się bezpieczną bazą – miejscem, gdzie można bez wzbudzania podejrzeń przechowywać skradzione konie. Decyduje się dokonać napadu na pociąg, by zdobyć środki potrzebne na realizację tego pomysłu.

ONI CIĘ ZABIJĄ. Piekło w nowojorskim hotelu

They Will Kill You (2026 / 94 minuty) 
reżyseria: Kirill Sokolov 
scenariusz: Kirill Sokolov & Alex Litvak

Dla Kirilla Sokolova ten film to nie tylko kolejny krok w karierze, ale też symboliczny początek nowego etapu. Reżyser, który po sprzeciwie wobec wojny w Ukrainie opuścił Rosję, zadebiutował w amerykańskim systemie produkcyjnym i to od razu z budżetem sięgającym 20 milionów dolarów. W realizacji projektu pomogli mu inni imigranci – rodzeństwo z Argentyny, Andy i Barbara Muschietti, którzy objęli funkcje producentów.

Oni cię zabiją to brawurowa mieszanka horroru okultystycznego, czarnej komedii i survivalowego filmu akcji z domieszką sztuk walki. Intryga toczy się wokół hotelu-pułapki, który z zewnątrz wygląda jak ekskluzywna enklawa dla najbogatszych, a w rzeczywistości okazuje się starannie zaprojektowaną areną przemocy i rytuałów satanistycznych. Dość wyraźnie wybrzmiewa tu kpina z nowojorskich elit i ich zamkniętego świata – przynależność do niego ma swoją cenę i wymaga ofiar.

Fabuła, przynajmniej na pierwszy rzut oka, cechuje się prostotą. Bohaterka Asia Reaves (Zazie Beetz) po traumatycznych przeżyciach z młodości powraca z nowymi doświadczeniami i nową motywacją do działania. Gdy zatrudnia się jako pokojówka w nowojorskim hotelu The Virgil, szybko okazuje się, że to nie jest cicha przystań dla zmęczonych wędrowców, lecz prawdziwe piekło. Miejsce, w którym luksusowa fasada skrywa pole gry, gdzie klasa uprzywilejowana bawi się kosztem zwykłych ludzi znajdujących się na samym dole hierarchii. Jednak Asia nie trafiła tu przez przypadek – choć nie może być jeszcze pewna z czym ma do czynienia, jest przygotowana, by stoczyć brutalną walkę.

PANNA MŁODA! Sztuka zszywania

THE BRIDE! (2026 / 126 minut)
scenariusz i reżyseria: Maggie Gyllenhaal

Słynna powieść o potworze Frankensteina to dzieło 19-letniej pisarki Mary Shelley, które wywarło ogromny wpływ na literaturę, kino i popkulturę. W ubiegłym roku mieliśmy kolejną próbę wiernego przeniesienia Frankensteina na ekran – dokonał jej Guillermo del Toro, a film powstał dla Netflixa. Jako miłośnik literackiego pierwowzoru zarówno tamten film, jak i najnowszą wariację na temat obejrzałem już w dzień premiery, mając duże oczekiwania, ale też uzasadnione obawy. W tym pojedynku Panna młoda! (The Bride!) w reż. Maggie Gyllenhaal nokautuje rywala. Zamiast kolejnej klasycznej adaptacji, mamy tu dzieło autorskie, pełne brawury i wizualnej kreatywności.

W filmie znajdziemy elementy czarnej komedii, tragicznego romansu, kina gangsterskiego epoki wielkiego kryzysu oraz sympatycznej laurki dla hollywoodzkiego kina z lat 30. Co najważniejsze, ta pozornie ryzykowna kombinacja zaskakująco dobrze działa. Jessie Buckley i Christian Bale stworzyli szalony, niepokojący i zabawny duet dziwolągów, między którymi rodzi się osobliwa relacja – jednocześnie romantyczna i groteskowa. Dzięki nim nawet najbardziej ekstrawaganckie pomysły reżyserki nie wydają się pustą stylizacją, lecz składają się na pełną emocji opowieść o dwóch istotach szukających swojego miejsca w świecie. Ironia sytuacji jest porażająca – świat wokół bohaterów jest potworny, niesprawiedliwy i pełen przemocy, co nie przeszkadza mu z oburzeniem odrzucać tych, którzy wyglądają jak potwory.

KOPNĘŁABYM CIĘ, GDYBYM MOGŁA. Rose Byrne na granicy emocjonalnego nokautu

If I Had Legs I'd Kick You (2025 / 113 minut)
scenariusz i reżyseria: Mary Bronstein

Tekst opublikowany w serwisie film.org.pl

Po 17 latach od czasu ostatniego filmu pełnometrażowego Mary Bronstein powraca z nowym projektem, inspirowanym jej własnymi przeżyciami związanymi z macierzyństwem. Nie mamy tu jednak do czynienia z realistycznym dramatem, lecz psychologicznym horrorem z elementami czarnego humoru. Amerykańskie niezależne przedsiębiorstwo A24 nie tylko zapewniło filmowi premierę na festiwalu w Sundance i udział w innych prestiżowych imprezach (takich jak festiwal w Berlinie), lecz także szeroką dystrybucję kinową. Wśród producentów znajdują się Josh Safdie i Ronald Bronstein, współtwórcy sukcesu Wielkiego Marty’ego, który trafił w tym roku do strefy oscarowej, zdobywając aż 9 nominacji. Kopnęłabym cię, gdybym mogła (If I Had Legs I’d Kick You) trafiło na listę oscarową tylko z jedną nominacją.

„100 najlepszych westernów wszech czasów”, czyli nowa publikacja filmoznawcza

data wydania: 1 stycznia 2026 

liczba stron: 213

cena: 0,00 PLN +

koordynacja wydania: Andrzej Bakuła

autorzy (alfabetycznie): Andrzej Bakuła, Mariusz Czernic, Jacek Dygoń, Kuba Haczek, Patryk Karwowski, Cezary Komuda, Marcin Kończewski, Stefan Kowalczyk, Radek Pisula

Od 1 stycznia 2026 dostępna jest nowa publikacja filmoznawcza – „100 najlepszych westernów wszech czasów”. Nie ma ona (przynajmniej na razie) wersji drukowanej na papierze – skład i łamanie zostały przygotowane pod publikację cyfrową. E-booka można pobrać według modelu PWYW (pay what you want), czyli za dowolną opłatą lub za darmo, wpisując kwotę 0,00 PLN.

Jako osoba współtworząca ten projekt, chciałbym krótko wyjaśnić, czym ta publikacja jest i czym nie jest. Nie jest to autorski ranking jednego krytyka ani próba ustanowienia „kanonu ostatecznego”. Podstawą książki jest głosowanie czytelników fanpejdża Westerny, w którym udział wzięło 50 fanów oraz redaktorzy tej strony (Andrzej Bakuła, Stefan Kowalczyk i osoba pisząca niniejszy tekst). Ich głosy złożyły się na finalną setkę oraz jej kolejność. To właśnie dlatego układ tytułów może być zaskakujący – żelazna klasyka sąsiaduje tu z produkcjami nowoczesnymi, hollywoodzkie kino przeplata się z europejskim i w ostatecznym rozrachunku liczą się także dzieła, które nie są rasowymi westernami, gdyż mieszają się w nich różne konwencje gatunkowe.